پژوهش های قرآنی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٣

بررسى تفسیرهاى تک نگارى کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى
موسوى مبلغ محمدحسين

تفسیر سوره ها
در نخستین بخش این گزارش، کتابهایى که به تفسیر آیات پرداخته بود، معرفى گردید و اینک در ادامه، تفسیرهاى تک نگارى که به تفسیر یک سوره پرداخته و به چاپ رسیده است، معرفى مى شود.

١. آدابى از قرآن
١٧٢٨/٢٩٧
آ ٥٤٧ د
فارسى
سلسله درسهایى از عالم مجاهد وعارف متقى، شهید،سید عبدالحسین دستغیب شیرازى است که در تفسیر و تبیین معارف سوره مبارکه (حجرات) به زبان فارسى، ایراد گردیده وبا مقدمه و تصحیح سید محمد هاشم دستغیب، چاپ و منتشر شده است.
مفسر نخست یک آیه از سوره (حجرات) را یاد مى کند. آن گاه به شرح وتفسیر آن مى پردازد. در تفسیر آیات، به مباحث ادبى، لغوى و اقوال مفسران، نمى پردازد، بلکه آیات را با دیگر آیات قرآنى و روایات معصوم و قصص و حکایات، تفسیر مى کند. از منبع و سند و نیز درستى و نادرستى روایات یاد نمى کند و در بعضى موارد، حکایتهاى شگفت از عرفا و غیرعرفا نقل مى کند.
در مواردى هم از مسیراصلى سخن دور شده و به مطالب فرعى پرداخته است.

٢. آشنایى با قرآن
١٨/٢٩٧
آ ٦٣٤ م
فارسى
این کتاب، خلاصه سلسله درسها و بیانات استاد شهید مرتضى مطهرى است در تفسیر سوره هاى (فاتحه) و (بقره) به زبان فارسى. تاریخ ایراد این سلسله درسها، معلوم نیست، مکان برگزارى آن تهران است. دراین کتاب، سوره مبارکه (فاتحه) وبخشى از سوره مبارکه (بقره) تا آیه ٢٣ تفسیر شده است.
این کتاب در تاریخ ١٣٥٩ نخستین بار در قم توسط انتشارات صدرا، در یک جلد، در قطع رقعى منتشر شده است و تفسیر سوره حمد تا صفحه ٥٣ و تفسیر سوره بقره تا آخرکتاب(ص ١٨٣) را دربردارد.
سبک تفسیرى: تفسیر، به زبان ساده ولى ژرف است و مطالب مهمى را دربردارد:
١. نخست تمام سوره را با ترجمه فارسى آن یادکرده است. آن گاه به تفصیل، به بحث تفسیرى پرداخته و دیدگاههاى مفسران برجسته را نقل کرده و مورد بررسى قرار داده است.
٢. مباحث لغوى را در گاه لزوم به شرح آورده ونتیجه مطلوب را از آن گرفته است.
٣. مباحث فقهى، (مانند جزئیت بسمله در سوره) را به گونه اى مفصل مطرح کرده و آراى فقهاى شیعه و سنى را با دلایل ایشان نقل کرده و آن گاه نظر امامیه را با دلیل برگزیده است.
از آن جا که مطالب این کتاب، مورد تجدید نظر استاد قرار گرفته است، برخى از مطالب که درسخنرانى، مجمل یا با تحقیق غیرکافى، مطرح شده، استاد در پاورقى کتاب، به قلم خود، به توضیح آنها پرداخته واز اجمال مطلب، پرده برداشته است.
از جمله به یک مورد از اجمال متن و توضیح آن درپاورقى، نظرى مى افکنیم. در متن کتاب دررابطه با جزئیت (بسمله از سوره) چنین آمده است:
(… بین شیعه وسنى برسر این که آیا این آیه (بسمله)جزئى از هرسوره است یا نه؟ اختلاف عظیمى وجود دارد. اهل تسنن آن را جزء هیچ سوره اى نمى دانند… شیعه به پیروى ازائمه اطهار، علیهم السّلام، به شدّت با این مسأله مخالفت دارند، تا آن جا که ائمه اطهار فرموده اند: خداى بکشد کسانى را که بزرگ ترین آیه از آیات قرآن را حذف کرده اند… ) ص ١٠ کتاب
استاد، درپاورقى چنین توضیح داده است:
(شیعیان در مسأله فوق اتفاق نظر دارند، ولى میان اهل تسنن اختلاف نظر است. بعضى با نظر شیعه موافقند و بعضى قائل به تفصیل.
ابن عباس، ابن مبارک، عاصم، کسایى، ابن عمر، ابن زبیر، ابوهریره، عطا، طاووس و نیز امام فخررازى در تفسیر کبیر و جلال الدین سیوطى در (اتقان)، که مدعى تواتر روایات هستند، از طرفداران نظریه جزئیت هستند.
بعضى مانند مالک و ابوعمرو و یعقوب مى گویند: که جزء هیچ سوره اى نیست…
ولى بعضى از پیروان مذهب شافعى و حمزه قائل به تفصیلند. به احمدحنبل بعضى قول اوّل رانسبت داده اند (تفسیر ابن کثیر جلد ١ ، صفحه ١٦) وبعضى قول تفصیل را (تفسیر آلوسى، جلد ١ صفحه ٣٩)) ص ١١، پاورقى

٣. اسرار عشق یا دریاى محبت
٢٩٧/١٨
الف ٤٣٤ - ف ت
فارسى
ترجمه فارسى کتاب بحرالمحبّة فى اسرار المودّة، نگاشته ابوحامدغزالى در تفسیر سوره یوسف است که اصل آن به زبان عربى، تألیف شده است.
این ترجمه، از سوى میرزا ابوالحسن فقیهى(آیت اللّه زاده گیلانى) با افزودن آثار و احادیث وارده از طریق شیعه امامیه از ائمه معصومین، علیهم السّلام، صورت گرفته است.
کتاب یاد شده در سال ١٣٢٥ هـ.ش درانتشارات دفتر نشریات دینى در یک جلد با قطع رقعى، در ٢٢٧ صفحه، چاپ سنگى شده است.
متن عربى کتاب، در ادامه نوشتار معرفى خواهد شد.

٤. اعجاز البیان
١٧١/٢٩٧
آ ٤٨٢ ص
عربى
اثرى عرفانى، از صدرالدین محمد بن اسحاق قونوى در تفسیر سوره فاتحه و به زبان عربى است.
(صدرالدین محمد قونوى، بنا به گفته عبداللّه احمد حسین الحسینى الجبل العاملى، از مشایخ بزرگ و بلکه فخرالمشایخ و خلیفه مجدد مذهب حنفیه، محى الدین ابن عربى بوده است. مقدمه کتاب / ١
از بیان یاد شده، مى توان پى برد که او حنفى مذهب بوده است.
این کتاب در تاریخ ١٣١٠ هـ ق در یک جلد با قطع وزیرى، در ٣٥٨ صفحه به اهتمام عیسى خان قریشى هاشمى بغدادى، مدیر مطبعه حیدرآباد، در مطبعه دایرة المعارف النظامیه، متعلق به والى حیدرآباد دکن به چاپ سربى رسیده است.
سبک نگارش: فخرالمشایخ، صدرالدین محمدبن اسحاق قونوى، بى تردید، از توانایى علمى خاص و ذوق سرشارى بهره مند بوده است. وى، راه و رسم معروف و متداول مفسران سلف وخلف را نپیموده و از قیل وقال مفسران ونیز طرح مسائل لغوى، ادبى، نقل قول و… کاملاً خوددارى کرده است. او، خواننده را دریک فضاى عرفانى ویژه اى قرارداده و راه و رسم سیرو سلوک کوى معشوق را بر عارف سالک، آموخته است. درعین حال، درگفتار ونوشتار خویش، از صوفیان و عارفان مشهور پیروى نکرده است. به بخشهایى از نوشتار وى، نظرى مى افکنیم:
وى در زمینه دستاوردهاى کشف، مى نویسد:
(ومن نتایج هذا الذوق الشامل و الکشف الکامل، الاستشراف على غایة المدارک الفکریة والاطلاعات النظریة و غیرالنظریة التى لا تتعدّى العوارض و الصفات و الخواص و اللوازم… فیعرف صاحبه غایة ما ادرک کل مفکر بفکره و اطلع علیه بحسّه و نظره و یعرف سبب تخطیة الناظرین بعضم بعضاً… ) ص ٣٩ کتاب
وى در کشف، بین انبیاء و غیرایشان تفاوت نمى گذارد، پس از یادکرد آثار کشف مى نویسد:
(فهذا یا اخوانى حال المتمکّنین من اهل اللّه فى علمهم الموهوب و کشفهم التام المطلوب ولاتظنوها الغایة التامة فما عن طامة الاّ فوقها طامة و لهذا التحقیق و الاستشراف، لم یقع بین الرسل و الانبیاء والکمل من الاولیاء خلاف فى اصول مأخذهم و نتائجها و ما بینوه من الاحکام الحضرات الاصلیة الالهیة و ان تفاضلوا فى الاطلاع و البیان. ومانقل من نقل الخلاف عنهم فانّما ذلک فى جزئیات الامور والاحکام الالهیة المشروعة لکونها تابعة لاحوال المکلفین… ) ص ٤٠ کتاب
مولف در این تفسیر، متعرض بحثهاى ادبى و لغوى نمى شود وکمتر به مباحث قراءت مى پردازد، او به سودمند نبودن این گونه بحثها تصریح مى کند، اما به بحثهاى کلامى و فلسفى فراوان مى پردازد.

٥. بحرالمحبّة فى اسرار المودة
١٧٢٤/٢٩٧
ب ٣٤ غ
عربى
تفسیر سوره مبارکه یوسف، از محمدبن احمد غزالى طوسى اشعرى شافعى (٤٥٠-٥٠٥ هـ ق) به زبان عربى.
شیخ محمدابوحامد غزالى، اشعرى مسلک و شافعى مذهب است. در سال ٤٥٠هـ ق در شهر طوس متولد شد. رشد و نماى وى در شهرنیشابور، صورت گرفت. تحصیلات وى در نزد امام الحرمین ابوالمعالى جوینى، به پایان رسید. در سال ٤٨٤ هـ ق به بغداد، رفت. درآن جا به تدریس اشتغال یافت وریاست مدرسه نظامیه را عهده دار شد. پس از ٢٠ سال تدریس درمدرسه نظامیه بغداد، آن را رها کرد وپس از مدتى به وطن بازگشت. او با متأثر شدن از مسلک عرفانى و نیز افکار بعضى از طوایف صوفیه، گوشه گیرى را انتخاب کرد و در روز دوشنبه ١٤ جمادى الثانى سال ٥٠٥ هـ ق در ٥٥ سالگى درگذشت.
کتاب یادشده دریک جلد با قطع رقعى در ١٤٦ صفحه، چاپ سنگى شده است.
سبک نگارش: امام غزالى این تفسیر را با مشرب عرفانى، نگاشته و اصطلاحات عرفانى زیادى در آن به کار برده است ، بدین گونه:
١. یادکرد اسباب نزول آیات.
٢. نقل و نقد اقوال مفسران از صحابه و تابعان و دوره بعد از تابعان.
٣. استشهاد به اشعار شعراى عرب به مناسبتهاى گوناگون.
٤. توضیح بعضى از لغات با بهره گیرى از دیدگاههاى مفسران و اشعار شعرا.
٥. نقل و بررسى دیدگاههاى حکما و عرفا و گاه اختصاص فصلى مستقل به مباحث عرفانى.
٦. نقل حکایتهاى متعارف افسانه اى وداستانهاى مربوط به حضرت یوسف(ع) و دیگرانبیاء.
٧. طرح مباحث ویژه با عنوان: (نکته).
٨. طرح مسائل گوناگون اخلاقى و علمى با عنوان: (فصل).
شایسته یادآورى است که کتاب دیگرى از این نویسنده، با عنوان: تفسیر سوره یوسف(ش ١٧٣٤ ـ ت ٣٤ غ) در کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى موجود است که در یک جلد، قطع رقعى ، در ٢٦٠ صفحه چاپ سنگى شده است.
این تفسیر با تفسیر بحرالمحبّة، تفاوتهایى دارد که نمى توان آن دو را یک تفسیر دانست، زیرا:
اولاً، هردو کتاب در حجم، متفاوتند. تفسیر بحرالمحبّة داراى ١٤٦ صفحه است و تفسیر سوره یوسف داراى ٢٦٠ صفحه (با آن که کیفیت چاپ مشابه است). این تفاوت حجم، تنها در قالب ظاهرى آن نیست، بلکه از نظر محتوا نیز تفسیر سوره یوسف مطالب فراوانى، افزون بر تفسیر بحرالمحبّة دارد.
ثانیاً، ترتیب مطالب تحریر یافته، تا حدى دردو کتاب متفاوت است.
با توجه به آنچه گفته شد، در مورد این دو کتاب، احتمالات زیر،مى تواند مطرح باشد:
١. کتاب دوّم(تفسیر سوره یوسف) درابتدا تحریر یافته و کتاب اول(بحرالمحبّة) خلاصه شده آن است که توسط خود مفسر یا شخص دیگرى انجام گردیده است.
٢. کتاب بحرالمحبّة، اوّل نگارش یافته و سپس به دلیل اختصار، کتاب یادشده، با ذکر پاره اى از مطالب گفتنى دیگر در تألیف دوّم آورده شده است که دراین صورت، تفسیر دوّم پس از بحرالمحبّة نگارش یافته است.
٣. تفسیر سوره یوسف، همان بحرالمحبّة است که فرد دیگرى جز مؤلف افزودگیهایى برآن داشته است.

٦. برداشتى از سوره قصص
٢٩٧/١٧٩
ب ٧٧٢ م
فارسى
اثرى است از دکتر ممکن، در تفسیر سوره مبارکه (قصص) به زبان فارسى. این کتاب در یک جلد، با قطع رقعى و در ٨٧ صفحه، نشر یافته است.
سبک نگارش: مفسر، همه آیات سوره مبارکه قصص را به دوازده قسمت(براساس معیارهاى شخصى) تقسیم کرده و آن گاه به بحث و تفسیر هرقسمت، جداگانه پرداخته است.
وى، نخست مجموعه آیات و سپس ترجمه آن را به فارسى از ترجمه قرآن رهنما، آورده و آن گاه به مباحث تفسیرى پرداخته است.
وى در تفسیر آیات، متعرض مباحث تفسیرى، ادبى و لغوى نشده واز شأن نزول آیات و ابعاد دیگرى که مفسران، مورد توجه قرار مى دهند، صرف نظر کرده است و تنها مجموعه برداشتهاى سیاسى ـ اجتماعى خویش را با عنوان تفسیر سوره (قصص) به رشته تحریر درآورده است.

٧. بهشت جاودان
٢٩٧/١٨
ب ٥٤٧ د
فارسى
این کتاب، خلاصه درسهاى مجاهد شهید، سیدعبدالحسین دستغیب در تفسیر سوره مبارکه(الرحمن) و به زبان فارسى است.
کتاب یادشده با مقدمه و تصحیح سیدمحمد هاشم دستغیب، از سوى بخش انتشاراتى کتابخانه مسجد جامع عتیق شیراز، در سال ١٣٦٠ هـ ش در یک جلد و ٤٠٦ صفحه به چاپ رسیده است.
سبک نگارش: دراین تفسیر، همانند دیگر آثار تفسیرى شهید دستغیب، به مباحث لغوى وادبى و… توجهى نشده، بلکه آیات قرآن به کمک آیات دیگر و روایات و دربعضى موارد، قصص، تفسیر شده است.
بااین که موضوعات متعدد اعتقادى واخلاقى در تفسیر این سوره مبارکه، مورد اشاره واقع شده است، ولى مى توان گفت: موضوع اصلى آن، اوصاف مؤمنان و نعمتهاى بهشتى است که متناسب با مضمون آیات این سوره است.

٨. پرتوى از جمال انسانیت
٢٩٧/١٧٤٣
پ ٣٣١ ص
فارسى
اثرى گرانقدر از شیخ نعمت اللّه صالحى نجف آبادى است که در تفسیر سوره مبارکه یوسف به زبان فارسى نگارش یافته و در سال ١٣٤٣ هـ ش در قم در قطع رقعى، به چاپ رسیده است.
سبک نگارش: مؤلف، نخست چند آیه از سوره را آورده، سپس ترجمه فارسى دقیق و ادیبانه آیات را ذکر کرده، آن گاه با توضیحى داستان واره به ذکر مطالب بیان شده از سوى آیات مى پردازد:
(شب است، پرده سیاه ظلمت، چهره درخشان روز را پوشانده و روز با همه روشنى در اعماق دل شب فرورفته وخانه پیرمرد روشن ضمیرى، که خانه امید مردم کنعان است، مثل همه چیزهاى دیگر در سکوت و تاریکى مطلق، غرق شده است.
امّا خانه دل کودک نورسیده اى، که عزیز دل پدرسالخورده است، روشن و نورانى است و روح با صفا و روان بى آلایش وى در عالم خواب، غرق درخشندگى و تابندگى گشته است. عالمى است وسیع از آسمانها و اقیانوسها…)
ص ١٨ کتاب
گرچه خواننده خود را درافق یک داستان که با قلم شیوایى نگارش یافته است، احساس مى کند، ولى این داستان، تفسیر دقیقى است از سوره یوسف که پا به پاى آیات قرآنى پیش رفته است و موارد مجمل و مبهم را و نیز موارد بریدگى داستان را درقرآن از متن روایات صحیح شیعى استفاده کرده است. گذشته از این که یکى از سوره هاى اخلاقى و سازنده قرآن را تفسیر مى کند، سبکى را که دراین تفسیر برگزیده است، عشق و علاقه هرخواننده اى را به آن مى افزاید.
مؤلف در پاورقیهاى کتاب، آراء و اقوال مفسران و نیز روایات را نقل و بررسى کرده چنانکه در زمینه سفارش یعقوب به یوسف، در پنهان داشتن راز خواب از برادران، روایتى را از بحار به شرح زیر آورده است:
(… بحار، جلد ١٢ طبع جدید از على بن ابراهیم و از پدرش از عمرو بن شمر از جابرجعفى از حضرت أبى جعفر(ع) در ضمن حدیثى در صفحه ٢١٨ نقل مى کند که:
وکان یعقوب یحبه و یؤثره على اولاده
ییعنى یعقوب یوسف را دوست مى داشت و او را براولاد دیگرش ترجیح مى داد.)
سپس مفسر در مقام ردّ این روایت برآمده مى نویسد:
(عمروبن شمر که در سند حدیث واقع شده است، نجاشى در رجال درباره وى مى گوید: او بسیار راوى بى اعتبارى است واحادیثى را در کتابهاى جابر [جعفى] از پیش خود افزوده است… ) ص ٢٢ کتاب
آن گاه به گونه اى تفصیلى و بادلایل متین و قانع کننده، این روایت را رد کرده است.
نقل مطالبى از تورات: وى در پاورقى کتاب، مطالبى را از تورات فارسى که درباره داستان حضرت یوسف(ع) آمده است ذکر کرده و بادلائل، آن را رد مى کند، از جمله:
(در تورات، سفرتکوین، فصل ٣٧ ، آیه ٣، مى گوید: و اسرائیل یوسف را از تمامى پسرانش بیشتر دوست مى داشت. زیرا که پسر پیرى او بود.)
آن گاه به شرح زیر، این گفته تورات را رد مى کند:
(اگر مقصود ازاین جمله تورات این باشد که یعقوب عملاً یوسف را بر سایر برادرانش ترجیح مى داد و حسد آنان را تحریک مى کرد. این قابل قبول نیست. زیرا یعقوب خردمند که به یوسف سفارش مى کند خواب خود را با برادرانت مگو که مبادا حسد آنان تحریک شود، آیا ممکن است که خود عالم بى عمل باشد. و عملاً و علناً یوسف را بر پسران ترجیح دهد و حسد آنان را تحریک نماید.)
همچنانکه بیان شد، روایاتى را که فراتر از ظاهر پیام قرآن سخن گفته است، چه از طریق شیعه و چه از طریق سنى و همچنین گفته هاى مفسران را، گرچه مفسرى مشهور و بلند آوازه باشند، به گونه اى دقیق مورد نقد و بررسى قرار مى دهد.

٩. تفسیر امّ الکتاب
١٧٢٦/٢٩٧
ت ٢٩٩ م
فارسى
اثرى است از سیّد حسن میرجهانى در تفسیر سوره مبارکه فاتحه که در تاریخ ١٣٩٨ هـ ق به زبان فارسى نگارش یافته است.
این کتاب در یک جلد با قطع وزیرى و در ٣٧٠ صفحه، چاپ افست شده است.
سبک نگارش: نویسنده دراین کتاب، نخست بررسى کوتاهى در مورد معجزه جاودان بودن قرآن و مشتمل بودن هرسوره قرآن برتمام علوم و نیز باء (بسمله) بر تمامى قرآن و تمامى علوم،… مطرح ساخته و آن گاه به شرح و تفسیر تک تک آیات سوره مبارکه(فاتحه) که مورد بحث است، پرداخته است.
وى تفسیر سوره را از (بسمله) آغاز و تک تک کلمات آن را به بحث و تفسیر دقیق سپرده است. وى در تفسیر هرکلمه از زوایاى: لغوى، ادبى، نقل اقوال مفسران گذشته از صحابه و تابعان و نیز جنبه هاى روایى به گونه اى مبسوط بحث مى کند. آراء متکلمان را درسطح محدود و اندک نیز یاد مى کند و در پایان همه بحثها، نتیجه مورد نظر خویش را در مى یابد. وى روایات، اقوال مفسران گذشته و آراء متکلمان را بدون ذکر سند و نقل منبع مطرح ساخته و درصدد نقد و تحلیل آنها نیز برنمى آید. بلکه به منظور تأیید ادعاى خویش ازآنها یاد مى کند. نمونه اى از شیوه تفسیرى وى را مشاهده مى کنید:
(دراطراف لفظ و معناى بسم اللّه بدانکه این لفظ مبارک مرکب است از سه کلمه باء و اسم و اللّه که تدبّر دراین سه کلمه مبارکه دریچه اى است که از روزنه آن باب معارف حقه بر روى طالبین آن باز مى شود… ) ص ٢١ کتاب
آن گاه به شرح هرکلمه مى پردازد، وى بعد از شرح کلمات به شیوه اى که بیان شد، مباحثى را در عنوان(نکته لطیفه) مطرح مى سازد و چنانچه مطلب، پایان یافته تلقى نشد، با عنوان(پاسخ و پرسش) یا (تنبیه) گفتنیهاى خود را بیان مى کند. البته همه این عناوین بعد از آن مطرح مى شود که از نظر تفسیرى، کاملاً به نتیجه رسیده باشد.

١٠. تفسیر حدائق الحقائق
٢٩٧/١٧٨
ت ٣٥٥ ن
فارسى
اثرى است از ملاّ معین الدّین فراهى هروى در تفسیر سوره مبارکه(یوسف) که به زبان فارسى نگارش یافته است. این تفسیر، یک بار در سال ١٢٧٨ به دستور بهرام میرزا، بانام احسن القصص و بار دیگر در سال ١٣٠٩ در هند ـ لکهنو چاپ رسیده است. ولى هردونسخه چاپ شده پیشین، سنگى و ناقص بوده است. چاپ سوّم این کتاب در سال ١٣٦٨ هـ ق از سوى انتشارات دانشگاه تهران با تصحیح سیدجعفر سجادى، در یک جلد، داراى ٨٥٦ صفحه در قطع وزیرى به چاپ رسیده است و کاستى دوچاپ پیشین، دراین چاپ رفع شده است.

شرح حال مفسّر
چنانکه درمقدمه کتاب آمده است: نام او مولى معین و یا ملاّ معین الدین فراهى هروى، عارف کامل و واعظ شهر هرات است. تاریخ تولد وى بدرستى معلوم نیست و سخنى از کودکى و جوانى وى در تذکره ها نیامده است. در کتابهاى روضة الصّفا، ج٧، و الذریعة به نقل از روضة الصفا و کشف الظنون، به گونه اى کوتاه، از وى نام برده شده است.
وى به گفته روضة الصّفا از عرفا و علماى زمان سلطان حسین بایقرا(م: ٩١١) ومردى زاهد و پارسا و گریزان از دنیا و بهره آن بوده، مدتى امامت جماعت مسجد جامع هرات را برعهده داشته است، ولى اشتغال اصلى وى ارشاد و هدایت مردم از راه وعظ و درس و بحث بوده است.(مقدمه کتاب / ١٢)
(گویند: منصب قضا را رد کرد و از تصدى آن سرباز زد. برادرش منصب قضا داشت و پدرش نیز مردى فاضل و باذوق و ادیب بود. در مواردى چند، به مناسبت مقام از اشعار پدرش دراین کتاب، آورده است و چنانکه از سیاق اشعار خود و پدرش معلوم مى شود، خانواده اى با ذوق وادیب بوده اند. ظاهراً خود، دیوانى داشته است که اکنون در دست نیست.
برخى گفته اند: وى درسال ٩٠٨ هـ ق درگذشته است. او در مقبره خواجه عبداللّه انصارى در نزدیکى مقبره برادرش مدفون گردید.)
مقدمه کتاب/ ١٢

جایگاه تفسیرحدائق الحقائق در ادبیات فارسى
از مطالعه متن تفسیر به دست مى آید که ملاّ معین الدین فراهى هروى در نویسندگى وداستان پردازى چیره دست بوده است. دراین تألیف، از مراجع و مآخذ مختلف ادبى و عرفانى نظم و نثر فارسى و مطالعه یوسف و زلیخاهاى منظوم و منثور در نگارش این کتاب، استفاده زیادى مى برده است. بدین جهت نثر آن یکنواخت نیست. در بعضى موارد، نثرى بسیار ساده و روان دارد و در موارد دیگرى سخت دچار اضطراب است.
او تلاش داشته تا الفاظ مسجع بسازد. ولى در بسیارى از موارد از استعمالات رایج فاصله گرفته است و واژگانى با تلفظى خاص و ناآشنا به کاربرده است. ناهمگونى نثر تفسیر یاد شده، بعضى را برآن داشته تا گمان برند که کتاب پس از فوت مفسر، دستکارى شده است.
با همه آنچه بیان شد، وى در به کارگیرى ترکیبات اضافى و وصفى و تشبیهى و استعاره اى و… بسیار قوى بوده است ولذا مى توان گفت: این تفسیر درجهت رشد و ارتقاى ادبیات فارسى نقش ویژه اى را ایفا کرده و مى کند.
سبک نگارش: مفسر، پس از یاد کرد فضائل سوره یوسف وبیان سبب نزول آن،و نیز بیان فضیلت بسمله و فوائد آن و نیز تفسیر(الر) وبیان خواص فواتح سور و وجوه عرفانى آن، به تفسیر آیات به شرح زیر پرداخته است:
١. نخست آیه را ذکر مى کند. آن گاه اقوال گوناگون را درفهم مراد آن نقل کرده و سپس به اشعار شعراى فارسى زبان معروف چون: ملاى رومى، اوحدى، سعدى و… و نیز اشعارى از خود و پدرش استشهاد مى ورزد.
٢. به تطابق و اشارات عرفانى آیه مى پردازد.
٣. به نصایح و مواعظ نیز رو مى آورد.
٤. داستان نهایى مربوط به آیه را با روایات مختلف، همراه مى سازد.
دروسط داستان به مباحث عرفانى پرداخته و پس از نقل برخى از مکاشفات به اندرز گرفتن از داستان دعوت مى کند.

١١. تفسیر سوره ابراهیم
٢٩٧/١٨
ت ٧٥٤ ج
فارسى
سلسله درسهایى از آیةاللّه عبداللّه جوادى آملى، در تفسیر سوره مبارکه ابراهیم است که درسال ١٣٥٩ هـ ش به زبان فارسى ایراد گردید.
درسهاى یاد شده از سوى مرکز نشر فرهنگ رجاء در سال ١٣٦٣ هـ ش به چاپ رسیده است.
کتاب یادشده در قطع رقعى و داراى ١٩٠ صفحه است.
سبک نگارش: مفسّر، نخست یک عنوان کلى الهى را یاد مى کند. آن گاه آیاتى چند از سوره مبارکه ابراهیم را یادآور مى شود. سپس به شرح آیات یاد شده مى پردازد و تلاش مى کند تا نتیجه کاوش در آیات مورد نظر، اثبات عنوان کلى یاد شده قبل از ذکر آیات، باشد.
در شرح آیات، به مباحث ادبى و لغوى توجه مى شود.
(از جمله: فعیل است به معناى مفعول، مثل قتیل که به معناى مقتول است.حمید یعنى محمود.) ص ٢٧ کتاب
در تفسیر و تبیین آیات، از آیات قرآنى دیگر و روایات نیز، استفاده مى کند و همچنانکه گفته شد، در پایان بحث، نتیجه اى را که در ابتداى سخن عنوان شده است، دریافت مى کند.

١٢. تفسیر سوره هاى اعلى و زلزال
٢٩٧/١٨
ت ٤٨٢ ص
فارسى
این تفسیر، از آثار ارزشمند عالم ربانى، فیلسوف بزرگ جهان اسلام، محمد بن ابراهیم، صدرالدین شیرازى، مشهور به ملاصدرا متولد ٩٧٩ هـ ق است. تفسیر این دو سوره مبارکه قرآن، به زبان عربى تألیف شده و توسط رضا رجب زاده به زبان فارسى ترجمه گردیده است که دریک جلد با قطع وزیرى در ١١١ صفحه از سوى کانون انتشارات محراب، در سال ١٣٦٢ به چاپ رسیده است.
تفسیر سوره اعلى از ص ١-٥٩ و تفسیر سوره زلزال از ص ٦٣-١١١ این کتاب را دربرگرفته است.
سبک نگارش: آخوند ملاصدرا، سوره مبارکه اعلى را به شیوه عرفا تفسیر کرده و مطالب عرفانى را که از اندیشه یک عارف سالک نشأت مى گیرد، در تفسیر این سوره به رشته تحریر آورده است. خود در آغاز کتاب مى نویسد:
(… وبعد، آنچه در این جا بیان مى شود، نکاتى است، قرآنى و ذوقى که از ذائقه سالکین به ملکوت اعلى نشأت گرفته و دقایقى است فرقانى و کشفى که از شوق پویندگان مرتبه کمال، سرچشمه گرفته است) ص ١ کتاب
وى حکایاتى از عرفا را به مناسبتهاى مختلف، در تفسیر سوره مبارکه اعلى نقل کرده و بیشترین مطالب عرفانى را در عنوان مکاشفه آورده است. از مطالب حکمى و فلسفى در مناسبتهاى گوناگون نیز، غفلت نمى کند. ولى براهین فلسفى را در بیشتر موارد، با تفکر و اندیشه هاى عرفانى ویژه خود مردود مى شمارد. شیوه تفسیرى وى بدین گونه است که نخست یک آیه از سوره را یاد مى کند و آن گاه به تأویل و تفسیر آن مى پردازد. مباحث لغوى، ادبى، بلاغى و دیدگاههاى مفسران را، مطرح نمى کند. بلکه به طرح همان مشرب عرفانى بسنده مى کند.
آخوند ملاصدرا، دراین تفسیر، دلائل وحدانیت آفریدگار جهان را تبیین مى کند و مطالب خود را در هفت تسبیح به رشته تحریر درمى آورد.
اواظهار مى دارد:
(… این نکات را در چند تسبیح آوردم که مجموع آنها بر دلائل وحدانیت آفریدگار زمین وآسمان و پدیدآورنده حقایق وماهیات مشتمل است) ص ١ کتاب
سبک نگارش تفسیر سوره زلزال: آخوند ملاصدرا، نخست یک آیه از سوره مبارکه زلزال را عنوان کرده آن گاه مطالب عرفانى فراوان ونکات حکمى و فلسفى در تأویل و تفسیر آیه مورد بحث، بیان مى کند و از آیات قرآنى دیگر براى تفسیر آیه کمک مى جوید. وى شبهات اهل شک را درمورد قیامت و احوال آن بیان کرده و با دلیل ازآن پاسخ مى گوید.
موضوع مورد بحث مفسر دراین تفسیر، احوال زلزله، حوادث و… قیامت است.

١٣. تفسیر سوره انفطار
ش ٢٩٧/١٧٩
ت ٦٣٤ م
فارسى
این کتاب از آثار علامه شهید، مرتضى مطهرى است که به صورت درس ایراد گردیده و سپس تنظیم شده است. مطالب این کتاب در تفسیر سوره مبارکه انفطار و به زبان فارسى است.
سبک نگارش: دراین تفسیر به مباحث ادبى و لغوى توجه لازم شده و روایات مطرح شده مورد دقت و بررسى قرار گرفته وضمن توجه به دیدگاههاى مفسران شیعه و سنى، روایات عامه نیز مورد برسى قرار گرفته است.

١٤. تفسیر سورتى الجمعة والتغابن
١٧٩/٢٩٧
ت ٩٧٨ م
عربى
نویسنده تفسیر، آیت اللّه سیّدمحمد هادى میلانى است. این کتاب با پاورقى توضیحى از سیدمحمد على میلانى در یک جلد با قطع وزیرى در ١٢٦ صفحه چاپ و منتشر شده است.
تفسیر سوره مبارکه (جمعه) تا صفحه ٩٥ و تفسیر سوره مبارکه (تغابن) تا پایان کتاب را در برگرفته است.
سبک نگارش: مفسر نخست، یک یا چند آیه و گاه قسمتى از آیه را یاد مى کند، سپس مطلب یا مطالب کلى را که به عقیده نویسنده از آیه یا آیات یاد شده استفاده مى شود به گونه اى اجمالى عنوان مى کند. سپس مطالب عنوان شده را با براهین حکمى و دلائل فلسفى توضیح مى دهد.
از جمله در تفسیر آیه اوّل مى نویسد:
(قال عزّ من قائل(یسبح) هل هو التسبیح التکوینی… و الأشیاء کلّها بذواتها منزهة للّه تعالى تنزهه عن الشریک. لانه لوکان له سبحانه شریک لماوجد شئ ، او وجد من کل شئ اثنان متماثلان بتمام التماثل و بجمیع الخصوصیات.
امّا وجودها فبالضرورة ، واما عدم المماثلة فلأنّه بدیهى،اذ بعد ملاحظة الافراد من الجنس الواحد او النوع الواحد کالتمرتین او الحنطتین… وغیرها من سائر المخلوقات، یرى المایز بینها و عدم المماثلة من جمیع الجهات و هذا لایختص بزمان دون زمان ومکان دون مکان، فان جزئیاً کزید المعیّن من جمیع الجهات بعد التأمل فى وجوده بعد ان لم یکن، یدلّ على أنّ له موجداً و انّه واحدا،
امّا الاول فواضح.وامّا الثانى فانه لو صدر عن اثنین، فان استقلا فى التأثیر فیه کاملاً، لزم تعدده مع انه واحد، وان اشترکا فلواثر کل فى بعضه لزم ترکّب الوجود مع انه بسیط ولو اثر المجموع فیه بنحو کانا جزئى العلة لم یکن واحد منهما علّة تامّة، و ذلک نقص فیهما مضافاً الى انه لایخلو کونها کذلک اما لعدم القدرة او لمغلوبیة کل للآخر المزاحم له، او عبثاً… والکل باطل، فکل موجود یدل على ان موجده واحد لا شریک له) ص ٨ کتاب

١٥. تفسیرسوره حجرات
١٧٢٦/٢٩٧
ت ٤٧٧ ص
فارسى
این کتاب، اثر آیت الله سیّدرضا صدر، در تفسیر سوره مبارکه حجرات است که در زمینه (آداب معاشرت) به زبان فارسى نگارش یافته است.
چاپ دوم این کتاب از سوى انتشارات کتابخانه صدر در یک جلد، قطع رقعى، در ٢١٣ صفحه انجام گرفته است. تاریخ نشر وچاپ این کتاب مشخص نیست، ولى تاریخ نگارش به قلم مفسر در مقدمه کتاب، ١٣٧٩ هـ ق است.
سبک نگارش: کتاب یادشده کتابى است الهى، اجتماعى، اخلاقى وحقوقى. مفسر درمقدمه کتاب در مفهوم تفسیر، علم تفسیر، پیدایش تفسیر و مقدمات تفسیر بحث کرده و در کتاب، مباحث را به شرح زیر ارائه کرده است:
نخست سبب نزول سوره و تاریخ و محل نزول آن را مطرح کرده، آن گاه با ذکر تک تک آیات به شرح و تفسیر هرکدام پرداخته است ودر شرح آیات، اسباب نزول را به طرق گوناگون و اقوال بسیار ذکرکرده است وآن گاه به بحث ادبى پرداخته و مطالب مفصلى را درعنوان اخلاقى و موعظه بیان مى دارد. در کتاب یادشده، روایات همراه با منابع آن ذکر و نقد شده اند.
مطلب زیر را براى نمونه ذکر مى کنیم:
وى در فضیلت سوره حجرات مى نویسد:
(در تفسیر برهان، ج١ ص ٢٠٣ راوى را اسقاط کرده و به طور ارسال حدیثى را از پیامبر نقل مى کند… هرکس این سوره را بنویسد وهنگام جنگ و دشمنى برخود بیاویزد، ازآن هراس درامان باشد و خداوند درخیرى را بگشاید… )
همچنین روایتى را از ابى بن کعب قریب به این مضمون نقل مى کند و آن گاه در نقد آن مى نویسد:
(صحت روایت (ابى) مورد تردید است. دانشمند بزرگ، شهید ثانى، شیخ زین الدین عاملى در کتاب(درایة) مى گوید: ابوعصمت یکى از جاعلین حدیث فضائل قرآن است. هنگامى که از وى پرسیدند: چرا این روایت را جعل کردى و به ابن عباس نسبت دادى؟ گفت: دیدم که مردم ازخواندن قرآن دست کشیده اند. این حدیث را جعل کردم، تا میل مردم به تلاوت قرآن افزوده شود… )
(ص ٨ کتاب)
ییادآور مى شود، ابوعصمت در سلسله سند روایت یادشده واقع شده است.

١٦. تفسیر سورة الحشر
٢٩٧/١٨
ت ٦٩٦ ف
عربى
اثرى است تحقیقى در تفسیر سوره مبارکه(حشر) از شیخ حسن فرید گلپایگانى که به زبان عربى نگارش یافته است.
این کتاب، در سال ١٣٩٦ هـ ق در چاپخانه حیدرى، در یک جلد با قطع وزیرى، شامل ١٤٢ صفحه به چاپ رسیده است.
سبک نگارش: مولف، اسباب نزول، ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه آیات را مفصلاً بررسى مى کند، مناظرات میان برخى از دانشمندان وائمّه(ع) و همچنین اقوال تفسیرى مفسران عامه و خاصه را نقل و بررسى مى کند. روایات شیعه را به شرح نقل مى کند و سپس به بررسى درستى و نادرستى اسناد روایات مى پردازد.

١٧. تفسیر سوره حمد
٢٩٧/١٨
ت ٧٤٦ خ
فارسى
این تفسیر مجموعه سخنان مرجع فقید شیعیان جهان و رهبرکبیر انقلاب اسلامى، حضرت امام خمینى است که در تفسیر سوره مبارکه (فاتحه) ایراد گردیده و به وسیله آقاى على اصغر ربانى خلخالى با عنوان (با قرآن در صحنه) تنظیم شده است.
چاپ اول این تفسیر، با مقدمه اى نسبتاً طولانى از سیدمحمد مهدى لاجوردى حسینى در یک جلد با قطع رقعى در ١٣٢ صفحه انجام شده است.
سبک تفسیر: این تفسیر، خواننده را در فضاى عرفانى خاص به سیر وسلوک واداشته وهمگامى خواننده تا آخر این کتاب، او را در بلندترین افق معراج روحى و معنوى قرار مى دهد و نفوسى را که قابلیت تأثیرپذیرى از نسیم دلپذیر عرفان و کشف داشته باشند تا اوج سعادت وکمال پرواز مى دهد:
(در واقع مسأله این است که ذات مقدس است وجلوه او، حال چه تجلى درمقام ذات یا تجلى در مقام صفات، یا تجلى درمقام فعل، که همین آیاتى که به آنها اشاره مى کنیم… مى توانند، شاهد ما باشند…. ) ص ١٣ کتاب
وى در مقام ترجیح(ادراک) بر (برهان) مى گوید:
(… آنهایى که اصحاب برهانند، همان کورها هستند. وقتى مشاهده نباشد، کور است… به طور برهانى هم که ثابت کردیم که مبدأ وجود، کمال مطلق است، باز برهان است و محجوبیت پشت دیوار برهان، با کوشش اگر به قلب رسید، قلب ما این معنى را مى یابد که: صرف الوجود کل شىء.)
ایشان با این که (کشف) را بالاتر از(برهان) و (عرفان) را از دلایل عقلى و حکمى مقدم مى داند، در عین حال براهین عقلى را دراثبات واجب الوجود و… نادیده نمى گیرد.
در اثبات لایتناهى بودن ذات حق مى گویند:
(فرق بین (ممکن) و (واجب) این است که: ممکن، متناهى و محدود است و واجب، لایتناهى و غیرمحدود، زیرا اگر موجود حد داشته باشد، باز همان ممکن است.)
ویا در اعتبار برهان، مى گویند:
(همان طور که اثبات یک چیز، محتاج به برهان است، اگر گفتیم: (نه)، آن هم برهان مى خواهد … والاّ باید بگویى نمى دانم.) ص ٩٨ کتاب

١٨. تفسیر سوره سجده
١٧٩/٢٩٧
ت ٤١٩ م
عربى
اثرى است از آقاى سیدمحمد تقى مدرسى در تفسیر سوره مبارکه سجده که به زبان عربى نگارش یافته است.
کتاب یاد شده در سال ١٤٠٤ هـ ق از سوى انتشارات دارالهدى عراق در یک جلد با قطع رقعى و در ٤٠ صفحه منتشر شده است.
سبک نگارش: نخست، مطالبى را در عنوان(مطالب عام) در رابطه با مکى بودن سوره، شمار آیات و… مطرح مى سازد، آن گاه به شرح و تفسیر تک تک آیات پرداخته است. درشرح آیات شیوه اختصار را پیموده و از توضیح مختصر آیات و مرتبط ساختن آیات با یکدیگر و نتیجه گیرى فراتر نرفته است. نکات ادبى را نادراً متعرض مى شود و گاه روایات معتبر شیعى را در حدّ تأیید مدعا ذکر مى کند. ارائه تفسیر یک سوره در ٤٠ صفحه، خود گواه رعایت ایجاز دراین تفسیر است.

١٩. تفسیر سوره صاد
٢٩٧/١٨
ت ٥٨٣ م
فارسى
اثرى است از آیةالله على مشکینى در تفسیر سوره مبارکه (صاد) که به صورت درسهاى تفسیر، ایراد شده و پس از تصحیح استاد در یک جلد با قطع رقعى و در ٢٨٨ صفحه از سوى دفتر انتشارات اسلامى قم به چاپ رسیده است.
مؤلف، نخست یک آیه از سوره مورد بحث را یاد مى کند. آن گاه ترجمه فارسى آن را با عنوان (ترجمه) ذکر مى کند. سپس به مباحث تفسیرى با عنوان(تفسیر) مى پردازد. دربحث تفسیر، کلمات را از نظر لغوى واصطلاحى کاملاً شرح مى دهد. به نقل آیات مربوط و روایات نهج البلاغه عنایت نشان مى دهد و ترجمه نهج البلاغه و آیات را به گونه اى دقیق و رسا، بیان مى دارد. احتمالات آیه را مطرح و دیدگاه پذیرفته خویش را تأیید مى کند.
نمونه اى از مطالب کتاب:
(تفسیر آیه (٣) (کم اهلکنا من قبلهم من قرن… )
ترجمه:
(چه بسیار از طوایف وملل قبل از زمان اینان که ما آنها را نابود کردیم، درآن حین نداى پشیمانى آنها بلند شد، ولى وقت گذشته بود.
تفسیر:
کلمه(کم) خبریه است که دلالت بر تکثیر مى کند و قرن به معناى امت و اجتماع است که متقارب هم و دریک زمان زیست کنند و گاهى به صد سال باشد وسى سال اطلاق مى شود و(لات) نفى است به معنى لیس…
و دراین مقام دو بحث است:
اول اجتماعاتى که در اعصار گذشته، موجود شده و از بین رفته اند، دو قسمتند:آنها که زوال شان به تدریج واقع شده… و آنهایى که فنا و زوال شان دفعى و دسته جمعى بوده… مانند قوم نوح، قوم هود، قوم صالح، قوم شعیب…
و درمورد آیه شریفه،مراد طرز دوم است. چه کلمه (فنادوا) اشاره براین است که آنان وقت نزول عذاب، فریاد و ندا برآوردند و مورد اعتنا واقع نشدند واین در مورد طایفه دوّم است) ص ٢٠ کتاب
سپس آیات بسیارى از قرآن را دررابطه با مراد و مقصود آیه بیان مى دارد. در مجموع، مى توان گفت: این تفسیر، درمیان تفاسیر تک نگارى، جایگاه ویژه اى دارد و از ارزش والایى برخوردار است.